Praktijk digitaal – In de herhaling

pp.25-28_Praktijk_JSW november 2017_Organizer 2We weten allemaal hoe belangrijk herhaling is voor het leren van kinderen op school. We herhalen de tafels net zo lang tot de leerlingen deze uit hun hoofd kennen en we oefenen veel en doelgericht vakken als lezen en spelling. Ontdek een pleidooi en aanpak om dit ook bij de zaakvakken te doen.

Is het ‘Repeat to remember and remember to repeat’ of ‘Remember to repeat and repeat to remember’? Ik vergeet dit telkens. Ik weet wel dat de uitspraak afkomstig is van John Medina. Deze Amerikaanse moleculair bioloog weet veel over de ontwikkeling van de hersenen en heeft daar meerdere interessante boeken over geschreven. Zoals Amerikanen betaamt, verpakt hij zijn ideeën in pakkende slogans en vuistregels. Daar is ‘Repeat to remember and remember to repeat’ er één van. Ik heb het voor de zekerheid maar even opgezocht.

Belang van herhaling
Herhaling als moeder aller kennis. Medina legt in zijn boeken helder uit dat het werkgeheugen maar weinig items tegelijkertijd kan verwerken en dat het daarom van belang is om kennis in het langetermijngeheugen op te slaan. Wij als leerkrachten weten dat ook. We herhalen in de klas de tafels tot kinderen deze kunnen dromen. We herhalen met grote regelmaat spellingregels en vragen kinderen nog eens uit te leggen hoe je in een zin het lijdend voorwerp vindt. We gaan niet over één nacht ijs en onderkennen het belang van herhaling.

Vergeetcurve
Voor de zaakvakken is dit minder gebruikelijk. Het lijkt wel of we denken dat het aanbieden van de leerstof over het industriële tijdperk, nadat deze eventueel is getoetst, voor altijd in het langetermijngeheugen is gegrift. Dat is helaas niet waar. Wij hebben de grote kwaliteit om dingen die we hebben geleerd te vergeten. En dat gaat veel sneller dan we zelf denken te weten. In de 19e eeuw deed de Duitser Ebbinghaus onderzoek naar het geheugen van de mens door een aantal simpele testjes te doen met pseudowoorden. Pseudowoorden zijn woorden die lijken op gewone woorden, maar in de landstaal – in dit geval het Duits – niet bestaan. Als proefpersonen deze pseudowoorden hadden geleerd, dan konden ze kort na het leren de meeste van deze woorden reproduceren.

Maar hoe langer de tijd tussen het leren en de test, hoe minder woorden ze nog konden reproduceren. Deze gegevens zette Ebbinghaus uit in een grafiek. Deze wordt de Vergeetcurve van Ebbinghaus genoemd. En wat voor pseudowoorden geldt, geldt evenzeer voor kennis die kinderen opdoen in de klas. Kort na een thema ‘Zuid-Amerika’ zullen veel leerlingen nog wel de vier lagen van het tropisch regenwoud kunnen benoemen, maar hoe zit dit een paar weken later? Of een jaar later, als ze in een volgende klas het thema ‘Azië’ hebben?

Kennis stapelen
In het huidige onderwijsdebat kun je regelmatig horen dat je kennis, zoals over de lagen van het tropisch regenwoud, eenvoudig kunt opzoeken. Daar is de Amerikaanse onderwijswetenschapper Hirsch (2016) het niet mee eens. Zo stelt hij: ‘Google rewards cognitive insiders.’ Hoe meer je van een onderwerp weet, hoe gemakkelijker je nieuwe informatie vindt en tot je kunt nemen. Maar dat is niet de enige reden waarom Hirsch kennis belangrijk vindt en het herhalen en stapelen van kennis van zeer groot belang vindt. Als je veel weet, kun je teksten gemakkelijker lezen en begrijpen. Hierdoor doe je veel nieuwe kennis op, waardoor je een betere lezer wordt. Als betere lezer doe je gemakkelijker nieuwe kennis op. Kennis werkt als een vliegwiel en het is belangrijk om kennis blijvend te herhalen.

Organiseer je kennis
In het Verenigd Koninkrijk is het werken met organizers een manier om kennis vast te leggen. Leerlingen krijgen of maken overzichten van de stof die ze moeten leren en herhalen die stof met enige regelmaat. Ze worden tot herhaling gedwongen door leerkrachten. Zo beginnen leerkrachten op de Londense Michaëlaschool met een korte quiz. In die quiz zit leerstof van de afgelopen dagen en afgelopen weken en leerstof die eerder is aangeboden. Leerlingen worden zo gedwongen om de lesstof te blijven herhalen. Veel scholen werken thematisch als het om de zaakvakken gaat. Het is belangrijk na te denken hoe de stof die de leerlingen moeten beheersen, wordt georganiseerd. Is die gemakkelijk terug te halen en door hen te leren? De lesstof wordt per thema op een vel A3-papier vastgelegd door de leerlingen. Afhankelijk van het niveau van de groep kan worden bepaald wat de leerlingen zelf moeten aanvullen om de informatie compleet te krijgen. Deze organizers worden bewaard in mappen.

Kennis herhalen
In de praktijk kun je op veel manieren kennis herhalen. Je kunt als leerkracht de opdracht geven om een of meerdere organizers tijdens het zelfstandig werken te bestuderen, maar je kunt ook regelmatig controleren of de kennis nog paraat is. Daar zijn veel manieren voor. Ik zal er hier twee wat dieper bespreken. Hierbij horen de werkbladen op pagina 26 en 27.

1. Drie-twee-één
Aan het eind van de dag staan er zes vragen op het digibord. De eerste drie vragen gaan over de lesstof die zeer recent is aangeboden. Daarna volgen twee vragen die gaan over lesstof die de weken ervoor is behandeld. De laatste vraag gaat over lesstof uit een periode eerder, of zelfs over lesstof uit een voorgaand schooljaar. Door dit met enige regelmaat te doen, blijven leerlingen alert op wat is aangeboden en wordt dit herhaald. Het geeft je inzicht in de vraag of een onderwerp nogmaals moet worden besproken of moet worden geleerd door de leerlingen. Verwacht van de leerlingen dat ze antwoorden in hele zinnen en dat ze, ter verduidelijking van hun antwoord, tekeningen mogen maken.

2. Het proces
Deze werkvorm om kennis te controleren is een van mijn favorieten. In veel van de lesstof die we in de midden- en bovenbouw behandelen is een verandering of proces te herkennen. Denk aan de kringloop van water of steen, het ontstaan van een tsunami of de veranderingen die optraden door de introductie van de stoomtrein. Om die processen te controleren bij leerlingen is werkblad 2 (op pagina 27) geschikt. Geef leerlingen de opdracht om zo’n proces te omschrijven en ook hierbij mag worden getekend.

Literatuur
• Hirsch, E.D. Jr. (2016). Why knowledge matters. Rescuing our Children from Failed Educational Theories. Cambridge, MA: Harvard Education Press.

Download hier de opgemaakte versie van deze Praktijkbijdrage, zoals gepubliceerd in JSW november 2017.