Praktijk digitaal – The Mind’s Eye

pp.25-28_Praktijk_JSW december 2017_Tekst LRIn mijn bijdragen aan deze rubriek zal ik de komende periode een aantal leerstrategieën bespreken die afkomstig zijn uit het boek The Strategic Teacher van Silver, Strong en Parini (2009). Deze keer een strategie die ‘The Mind’s Eye’ wordt genoemd. Een strategie die, aldus de auteurs, even eenvoudig als doeltreffend is.

Voordat ik de strategie zal uitleggen en de twee werkbladen zal toelichten, zal ik eerst het boek bespreken. The Strategic Teacher is zeer de moeite waard en verdient een Nederlandse vertaling. De auteurs bespreken namelijk twintig strategieën die het leren van leerlingen aantoonbaar verbeteren. Elke strategie heeft een wetenschappelijke onderbouwing en is in de onderwijspraktijk onderzocht. De strategieën zijn onderverdeeld in vijf categorieën:

  1. Strategieën om nieuwe lesstof onder de knie te krijgen. Een voorbeeld hiervan is het directie instructiemodel.
  2. Strategieën die leerlingen uitdagen om logische te redeneren.
  3. Strategieën die leerlingen de ruimte bieden tot zelfexpressie. The Mind’s Eye valt in deze categorie.
  4. Strategieën die leerlingen aanzet tot samenwerken.
  5. De laatste categorie bevat vier strategieën waarin alle bovengenoemde aspecten zijn opgenomen.

Strategieën toepassen
Bij iedere strategie wordt helder uiteengezet op welke inzichten deze is gebaseerd, hoe en waarvoor deze strategie kan worden ingezet en wat de (eventuele) opbrengsten zijn. Verder laten de auteurs een aantal toepassingen zien die aangeven dat je als leerkracht een strategie kunt oprekken, uitbreiden of aanpassen. Niet elke strategie lijkt mij even toepasbaar in het Nederlandse onderwijs. Het moet ook niet zo zijn dat je als leerkracht al deze strategieën zou moeten beheersen. In de beperking toont zich de meester. Je zou uit het boek wel enkele strategieën kunnen halen die je onderwijspraktijk kunnen verrijken en de kwaliteit van je lessen kunnen verbeteren. Zie het als een bronnenboek voor mooi onderwijs. Ik heb goede ervaringen met enkele van deze strategieën en The Mind’s Eye is er één van.

De strategie uitgelegd
The Mind’s Eye is, zoals ik hierboven al opmerkte, even eenvoudig als doeltreffend. De bedoeling van de strategie is dat leerlingen, voor het lezen van een tekst, zich vooraf een beeld proberen te vormen waar de tekst over gaat. Het mechanisme achter deze strategie is vrij eenvoudig. De leerkracht kiest een tekst uit die zij in de klas met de leerlingen wil lezen. Om de leerlingen actief te betrekken bij de inhoud van de tekst heeft de leerkracht vooraf twintig tot dertig woorden geselecteerd die een sterke connotatie oproepen bij de leerlingen. Het kunnen woorden zijn met een emotionele geladenheid of woorden waarvan de leerlingen zich een goed beeld kunnen vormen.

De woorden worden in een rustig tempo voorgelezen. Na elk woord krijgen de leerlingen enkele seconden de tijd om zich een beeld te vormen van het woord, in samenhang met de voorgaande woorden. Met andere woorden: door het rustig voorlezen van deze woorden ontwikkelt er zich in het hoofd van de leerlingen een beeld van waar de tekst over zou kunnen gaan. Na het voorlezen van de lijst met woorden krijgen de leerlingen de ruimte om het beeld dat ze zich hebben gevormd van de tekst te verwerken. Hiervoor krijgen ze vier mogelijkheden:

  1. Het maken van een tekening van het beeld in hun hoofd.
  2. Het bedenken van een vraag die hopelijk in de tekst wordt beantwoord.
  3. Een voorspelling doen over de tekst die wordt gelezen.
  4. Het beschrijven van de gevoelens die de woorden oproepen.

Nadat ze deze fase hebben afgerond, wisselen de leerlingen met hun schoudermaatje of in een kleine groep hun ideeën uit. Vervolgens lezen de leerlingen de tekst zelfstandig en vergelijken ze hun voorspelling met de feitelijke inhoud van de tekst. Ook deze ervaring kunnen ze delen met hun schoudermaatje. Vervolgens kan de leerkracht ervoor kiezen om de tekst te bespreken en enkele ervaringen van leerlingen klassikaal te bespreken. Het is ook mogelijk om vanuit deze strategie de leerlingen andere verwerkingsopdrachten te geven. Ook is deze werkwijze een mooi startpunt om dieper in te gaan op de tekst en tekstkenmerken te bespreken.

Waarom werkt deze strategie?
Volgens Silver, Strong en Parini (2009) is de strategie effectief, omdat leerlingen iets leren wat ervaren lezers uit zichzelf reeds doen, namelijk zich een beeld vormen van de tekst die ze (gaan) lezen. Dit is een onderscheidend kenmerk tussen goede en minder goede lezers. En omdat leerlingen binnen een uur deze strategie kunnen leren, is het raadzaam om deze in te slijpen. Verder wijzen de auteurs op de kracht van wat in het Engels ‘dual coding’ wordt genoemd. Door tekst en beeld met elkaar te combineren, wordt de inhoud van een tekst beter begrepen en beter onthouden. In hun boek halen de auteurs diverse onderzoeken aan die aangeven dat door het gebruik van The Minds Eye de resultaten op het gebied van begrijpend lezen zouden verbeteren.

Strategie gebruiken of aanleren?
De strategie kan worden ingezet in een les waarbij de leerkracht de leerlingen stap voor stap begeleidt. Het eerste werkblad bevat een checklist die leerkrachten kunnen gebruiken om hun les te plannen. Maar het is, zoals gezegd, ook mogelijk om de leerlingen deze stappen zelf te laten zetten voordat ze een tekst of hoofdstuk uit een boek gaan lezen. Als de strategie voor de leerlingen duidelijk is en regelmatig is geoefend, dan kunnen zij The Mind’s Eye zelfstandig uitvoeren. Ik denk dat met name leerlingen in de hoogste groepen dit zouden moeten kunnen.

De werkbladen
Op werkblad 1 (zie pagina 26) kun je de les plannen. De zes stappen die bij het proces horen, zijn hierop uitgewerkt. Er is ruimte om de geselecteerde woorden te noteren en de verdere instructie staat stap voor stap genoteerd. Het is van belang om deze stappen te volgen. Zo leren de leerlingen de strategie ook sneller en kunnen ze later zelf de stappen doorlopen. Werkblad 2 (zie pagina 27) deel je uit aan de leerlingen. Hierop verwerken ze de film die ze in hun hoofd hebben gemaakt van de woorden die je als leerkracht hebt voorgelezen. Ik bemerkte dat sommige leerlingen in mijn groep 5 meerdere verwerkingsmogelijkheden wilden kiezen. Aan jou de keuze om dit al dan niet te stimuleren.

Literatuur

  • Silver, H.F., Strong, R.W., & Perini, M.J. (2009). The Strategic Teacher. Upper Saddle River, NJ: Merril Education.

Download hier de pdf-versie van deze Praktijkbijdrage, zoals verschenen in JSW december 2017.