Praktijk digitaal – Jig Saw

Basisschhol AkkerwindeOnlangs stond in het thematisch onderwijs van mijn school in de groepen 4 en 5 Azië centraal. We maakten met de kinderen een vergelijking tussen woon- en leefomstandigheden in Nederland en drie Aziatische landen, te weten China, Japan en Indonesië. We lazen bekende verhalen uit deze landen, bespraken culturele gewoonten en stonden uitgebreid stil bij de klimatologische omstandigheden in die landen. Bovendien leerden ze de topografie van dat enorme continent en bestudeerden ze aardbevingen en vulkanisme.

Nadat de leerlingen de kennisdoelen van het thema hadden gehaald, was er ruimte voor vragen van de leerlingen. Ze gingen aan de slag met hun eigen vragen, maar vroegen ook of ik een les wilde geven over de dieren die in de diverse klimaatzones van China leven. Om leerlingen te leren welke dieren er bijvoorbeeld leven in het hooggebergteklimaat van de Himalaya en hoe ze zich hebben aangepast aan hun leefomgeving, maakte ik gebruik van de strategie ‘Jig Saw’ uit het boek The Strategic Teacher van Silver, Strong en Perini (2009). Het is een strategie waarbij leerlingen zelf aan de slag moeten en expert worden van een deelgebied van het onderwerp. Hieronder zal ik de strategie uitwerken en toelichten. Ook zal ik de twee werkbladen kort toelichten. Het betreft een werkblad met een checklist voor de leerkracht en een werkblad voor de leerlingen. De les over de dieren in China zal ik telkens als voorbeeld gebruiken als ik de strategie Jig Saw bespreek.

Jig Saw
In mijn vorige bijdrage aan deze rubriek (Bootsma, 2017) ben ik ingegaan op de opbouw van The Strategic Teacher. Toen besprak ik uitgebreid de strategie ‘The Mind’s Eye’. Deze strategie is met name gericht op de zelfexpressie van leerlingen. Jig Saw is door de auteurs ondergebracht in de categorie van strategieën die gericht zijn op samenwerking en kennis delen. Simpel gezegd is Jig Saw een strategie waarbij leerlingen experts worden in een deelaspect van een groter thema en deze kennis delen met hun groepsgenoten, zodat zij van en met elkaar leren. Ik zal dit uitleggen aan de hand van de dieren die leven in China.

De leerlingen in mijn groep 5 hebben geleerd dat er meerdere klimaatzones zijn in China. Zij willen nu weten welke dieren en diersoorten in deze zones leven en hoe deze zich hebben aangepast aan hun leefomgeving. Deze vragen kwamen niet uit de lucht vallen, omdat we in een eerder thema hebben stilgestaan bij Darwin, zijn theorie over het ontstaan van soorten en het aanpassingsvermogen van dieren. Als eerste heb ik vier klimaatzones geselecteerd die in China voorkomen. Dit waren het hooggebergteklimaat, het woestijnklimaat, het steppeklimaat en het landklimaat. De leerlingen kenden reeds de kenmerken van deze klimaten.

Het was voldoende om deze kort te herhalen. De klas wordt opgedeeld in groepjes van vier leerlingen. In elk groepje van vier krijgt een leerling een van de klimaten toegewezen. Vervolgens gaan de leerlingen per deelonderwerp bij elkaar zitten. Dus alle leerlingen die expert worden inzake de dieren die in een hooggebergteklimaat leven, gaan bij elkaar zitten, et cetera. Daar bestuderen en bediscussiëren zij enkele informatiebronnen en noteren hun kennis op een blad.

Nadat de leerlingen onderling hebben gecheckt of de informatie juist is, gaan zij terug naar hun oorspronkelijke groep van vier. Daar wisselen de leerlingen hun kennis uit en noteert elke leerling op een werkblad deze informatie. Alle leerlingen moeten vervolgens in staat zijn om de informatie die ze van de experts in hun groepje leren en reproduceren te verwerken.

Rol leerkracht
De rol van de leerkracht bij deze werkvorm is vrij sturend. Dit begint reeds bij het samenstellen van de groepjes. In elke klas zitten er sterke en minder sterke leerlingen. Het is van belang om zowel in de groepjes van vier als in de expertgroepen leerlingen te hebben die andere leerlingen kunnen helpen en sturen. Verder kan een leerkracht ervoor kiezen om zowel een van de expertgroepen als een groepje van vier te begeleiden en daar, indien nodig, verlengde instructie aan te geven. Ik merk dat dit goed werkt. Ik kies telkens bewust een groep om te ondersteunen en te bekijken hoe de kennis in de groep wordt gedeeld. Ook begeleid ik een groepje van vier bij het delen en verwerken van de kennis. Verder is het belangrijk om als leerkracht regelmatig te modelen. Neem een tekst die is gelieerd aan het onderwerp, deel deze met de leerlingen en doe hardopdenkend voor hoe jij de relevante informatie uit de tekst haalt en deze noteert. Omdat er maar weinig schoolklassen zijn met een aantal leerlingen dat in vieren gedeeld kan worden, blijven er leerlingen over. Ik maak dan altijd koppeltjes van leerlingen, waarbij ik minder sterke leerlingen koppel aan sterkere. Zo ontstaan er sommige groepjes van vijf leerlingen.

De werkbladen
Op werkblad 1 (zie pagina 26) staat een checklist voor de leerkracht. Het inrichten van een Jig Saw-les wordt stap voor stap beschreven. Op werkblad 2 (zie pagina 27) staat een organizer, waarop leerlingen eerst hun eigen expertkennis kunnen noteren. Tijdens de uitwisseling met hun groepsgenoten, vullen zij de overige drie vakken in. Vanzelfsprekend kun je als leerkracht zelf een werkblad maken waarop de leerlingen hun informatie kort noteren. Zo hebben wij bij het bespreken van vier groepen van dieren in het dierenrijk de leerlingen de onderscheidende kenmerken laten uitzoeken. Deze werden vervolgens gedeeld en in het schema genoteerd. Denk hierbij aan kenmerken als koud- en warmbloedig, zogend en eierleggend, met of zonder skelet.

Tal van mogelijkheden
Er zijn tal van toepassingsmogelijkheden. Denk aan het vergelijken van enkele Europese landen op gebied van staatsvorm, economie, klimaat, et cetera. Of vier historische figuren die in hetzelfde tijdvak hebben geleefd. Of vier manieren om energie op te wekken. Belangrijk is om deze werkvorm regelmatig te oefenen en te controleren of de kennis die leerlingen met elkaar uitwisselen juist is. Het werkblad gebruik ik vaak bij herhalingslessen van een thema. Ze pakken hun portfolio, bestuderen het werkblad en bespreken met elkaar de kennis. Ook komt de kennis terug in het zogenaamde vragenkoffertje. Vragen over thema’s worden in een koffertje verzameld en regelmatig gesteld aan de leerlingen.

Literatuur
• Bootsma, M. (2017). Praktijk: The Mind’s Eye. JSW, 102 (4), 25-28.
• Silver, H.F., Strong, W.W., & Perini, M.J. (2009). The Strategic Teacher. Upper Saddle River, NJ: Merril Education.

Download hier de pdf-versie van deze praktijkbijdrage zoals gepubliceerd in JSW februari 2018.